Leven en betekenis van Comenius

In 1620 moesten de Boheemse protestanten in de Slag op de Witte Berg het onderspit delven tegen de Habsburgse legers. Dit leidde tot zware vervolgingen van de Boheemse Broeders. Het huis van Comenius werd geplunderd en zijn bibliotheek in brand gestoken. Tragischer nog was het feit dat zijn vrouw en kinderen kort daarop aan de pest stierven. Comenius vluchtte naar Leszno (Lissa) in Polen, waar de Broeders hem tot directeur van een gymnasium benoemden. Als balling schreef Comenius zijn "Das Labyrinth der Welt und dat Paradies des Herzens" (1623), één van zijn geschriften, die in het Nederlands is vertaald en waarin hij de hoop uitsprak eens naar een onafhankelijk Bohemen te kunnen terugkeren.

In Leszno kwam zijn befaamde werk over het taalonderricht "Janua linguarum reserata" (De poort der talen geopned) tot stand. De Zevenburgse hertog Rákóczi nodigde hem uit zich in Sárospatak te vestigen waar hij in 1654 het even bekende "Orbis sensualium pictus" (De zichtbare wereld in beelden) publiceerde. Dit op aanschouwelijk onderwijs gerichte, baanbrekende werk, werd in 24 talen vertaald. Het boek bevat plaatjes met een Latijnse tekst en een vertaling in de landstaal.

Comenius was een Europese vermaardheid geworden. Hij gaf onderwijsadviezen in Engeland, Zweden en Nederland. Als voorstander van algemeen volksonderwijs wist hij belangrijke vernieuwingen te bewerkstelligen. Zijn onderwijshervormingen zag hij als een deel van een universeel programma van hervorming en vernieuwing van maatschappij, kerk en cultuur. In 1642 vestigde hij zich in de Poolse stad Elblag (Elbing) aan de Oostzee en schreef hier zijn "De rerum humanarum emendatione consultatio catholica" (Algemeen beraad over de verbetering der menselijke aangelegenheden). Het werd een werk in zeven banden, waarvan de "Pansophia" (de synthese tussen de Openbaring en de uitkomsten van de wetenschappen) het belangrijkste deel vormde omdat het een centraal thema in het denken van Comenius vertegenwoordigde. Het manuscript werd eerst in 1935 in de bibliotheek van het weeshuis in Halle aan de Saale ontdekt en pas in 1966 in Praag gepubliceerd.

De vrede van Munster in 1648 betekende de definitieve rekatholisering van zijn vaderland. Comenius bleef een balling. Nieuwe rampen troffen hem. Hij verloor zijn tweede vrouw en in 1656 vernietigde een brand zijn huis, zijn bibliotheek en allerlei handschriften, die de vrucht waren van jarenlange arbeid.

Dankzij de gastvrijheid van de invloedrijke familie De Geer vond Comenius in 1656 een toevlucht in Amsterdam waar hij een drukkerij oprichtte. In 1657/58 verscheen zijn volledige didactische werk "Opera didactica omnia".
Men zou Comenius nu een holistische denker noemen. De wereld is in zijn visie vanuit oorsprong en doen een harmonische totaliteit. Teveel gaat men volgens Comenius uit van een fragmentarische, geisoleerde abstracte wetenschap, die de mens deformeert en geen oog heeft voor de totaliteit. Hier richtte hij zich o.m. tegen Descartes, die hij op kasteel Endegeest bij Leiden ontmoette en met wie hij vier uur lang discussieerde zonder tot overeenstemming te komen. Volgens Comenius moet men de totaliteit in het oog houden en de grenzen overschrijden, die worden getrokken tussen wetenschap en geloof. Hij sluit zich in zijn filosofie aan bij Cusanus, dus bij het renaissance-denken en ziet de mens als een microkosmos, die alles in zich omvat. De mens heeft een bijzondere waarde als evenbeeld Gods en deze waarde openbaart zich ook in zijn roep om vrijheid. In zijn "Panorthosia" schrijft Comenius: "Wij moeten er zonder voorbehoud naar streven, dat de vrijheid naar het mensengeslacht terugkeert, de vrijheid van denken, de religieuze burgerlijke vrijheid. Vrijheid verklaar ik, is het prachtigste menselijke goed, waarmee de mens geschapen is en niet van hem te scheiden ...". In politicis werden deze opvattingen vertaald door zijn streven naar wereldgemeenschap, een wereldtaal en bovenal naar vrede. Toen in 1667 de vredesonderhandelingen in Breda na de tweede Engelse oorlog begonnen, ondernam Comenius een vredesmissie en overhandigde de diplomatieke vertegenwoordigers van Nederland, Engeland, Frankrijk en Zweden zijn "Angelus pacis" (De engel des vredes).

Comenius kan beschouwd worden als één van de geestelijke vaders van de oecumenische gedachte en ook van de UNESCO, die verschillende geschriften van en over hem liet publiceren.

Relaties van Comenius met Nederland

Hoewel de Nederlandse protestanten steun aan leden van de Boheemse Broederschap als vanzelfsprekend beschouwden, deelden zij niet alle opvattingen van Comenius. Zijn ideeën waren in hun ogen nogal onorthodox en bovendien leende Comenius een willig oor aan allerlei geestdrijvers en chiliasten, die de ondergang van het Habsburgse rijk, het pausdom en de terugkeer van de Boheemse ballingen voorspelden. Toch had hij ook in Nederland grote bekendheid verworven en werden zijn boeken in Nederland meerdere malen herdrukt.
Het bekendste werk was wel de "Janua linguarum reserata" (Depoort der talen ontsloten), een "beknopte methode voor het leren van de Latijnse (en val elke andere) taal tegelijk met de grondslagen van alle wetenschappen en kunsten, samengevat in 100 titels en 1000 zinnen" zoals de ondertitel aangaf.
Dit bekendste boek werd voorafgegaan door "Vestibulum rerum et linguarum" in het Nederlands vertaal als "Portael der saecken en spraecken". Met dit boek, voorzien van schitterende illustraties van Crijspijn de Pas, werd de leerling op aanschouwelijke wijze een beperkte woordenschat en kennis der omringende werkelijkheid bijgebracht. Met reden gaf men Comenius de bijnaam "De Galilei van de opvoeding". Hij poogde de grammatica in het klassieke talenonderwijs ingrijpend te vereenvoudigen en van nutteloze ballast te ontdoen maar bovendien het uit het hoofd leren van voorbeeldzinnen te vervangen door een methode die taal en werkelijkheid op elkaar betrekt. Hierdoor ontstaat bij de leerling een beter begrip van het geleerde. Hetgeen bevorderd wordt door duidelijke illustraties. Het bekendst is Comenius' "Orbis sensualium pictus" (De wereld van het waarneembare in afbeeldingen) geworden. Het gaag Comenius er niet alleen om kennis van de wereld van planeten, de aarde, planten en dieren te verspreiden maar zijn visuele encyclopedieën zijn er ook op gericht het geloof te verdiepen. In 1657 verscheen de "Opera didactica omnia" (Alle onderwijskundige werken), opgedragen aan de bestuurders van de stand Amsterdam. Deze opdracht viel bij de Amsterdamse autoriteiten uiteraard in goede aarde. Comenius werd ereburger van Amsterdam, dat hij "de oogappel der steden, sieraad van Nederland, lusthof van Europa" noemde.

Voor Comenius' "pansofische" ideeën bestond veel minder belangstelling. Vele jaren werkte de Tsjechische denker aan zijn pansofisch geschrift "De rerum humanarum emendatione consultatio catholica" maar het kreeg weinig aandacht, terwijl Comenius juist de pansofie als zijn levenswerk beschouwde, waarvan didactiek en pedagogiek een afgeleide waren.

Het Comenius Museum, voordien gevestigd in het Spaanse Huis in Naarden, is in 1992 verhuisd naar de nabijgelegen Weeshuiskazerne. Deze voormalige kazerne grenst aan het mausoleum waar Comenius begraven ligt.
Het museum, gevestigd Kloosterstraat 33, Naarden, biedt een videoprogramma, een bibliotheek met een collectie van werken van en over Comenius en wisselende tentoonstellingen.