In de 19de eeuw beleefde de Tsjechische cultuur een opmerkelijke renaissance, die tenslotte een eind zou maken aan de overheersende Duitse invloed. Een belangrijke stimulans tot deze nationale wedergeboorte gaf de Duitse denker Johann Gottfried Herder, die de betekenis van de volkscultuur beklemtoonde en hierdoor bijdroeg tot de herleving van de Slavische culturen in de Donaumonarchie. Een centrale figuur in de Tsjechische culturele renaissance was Josef Dobrovksý (1753-1829), schrijver van "Geschichte der böhmischen Sprache und Literatur" (1792). Hij maakte de Tsjechen weer bewust van hun culturele identiteit Adie na de slag op de Witte Berg (1620) voortdurend door germanisering werd bedreigd. Ofschoon Dobrovksý in het Duits en Latijns schreef, legde hij toch de grondslag voor de Slavische literatuurwetenschap. Bovendien beklemtoonde hij de gelijkwaardigheid van de taal der Tsjechen met die van andere talen. Met zijn bekende gedicht "Máj" heeft Karel Hynek Mácha het cultureel bewustzijn van de Tsjechen sterk gestimuleerd, ook al verkondigde Mácha geen nationale idealen. Hetzelfde kan gezegd worden van de journalist Jan Neruda.

Levensloop

Proza

"Alte Häuser, steilgegiebelt,
Hohe Türme vol Gebimmel -
In die engen Höfe liebelt
Nur ein winzig Stückchen Himmel"
(uit de bundel "Lanenopfer").

In de bundel "Verhalen van de Kleine Zijde" komen typen voor als "meneer Ryšánek" en "meneer Schlegl. Iedere dag ontmoeten zij elkaar in hetzelfde café maar zij groeten elkaar niet en spreken nooit een woord. Oorzaak is een vrouw op wie beiden verliefd werden. Zij gaf de voorkeur aan meneer Schlegl. Een volgend verhaal heeft als hoofdfiguur een bedelaar, een bekende zwerver in het wereldje van de Kleine Zijde, die door een concurrerende bedelares in het ongeluk wordt gestort dankzij haar kwaadaardige praatjes. Dan is er de merkwaardige figuur van een arts, die nauwelijks patiënten heeft, maar opschudding veroorzaakt, wa neer hij op het kerkhof ziet, dat een "dode" slechts schijndood is. Een andere schets verhaalt hoe een oude man, die zich de rijke eigenaar waant van een verzameling edelstenen door een professor uit de droom wordt geholpen: het zijn slechts kiezelstenen. Maar voor zijn omgeving blijft de gedesillusioneerde oude man de geliefde figuur die de rol van grootvader vervult.

Neruda steekt in zijn verhalen de draak met de ambtenaren, die uit standsbewustzijn het Duits prefereren boven het "volkse" Tsjechisch.

De verhalen van Neruda werden later gebruikt bij het onderwijs in de Tsjechische taal zoals Max Brod, Franz Werfel en Franz Kafka hebben ervaren. Wat de Malá Strana was voor Neruda was de Staré Město (Oude Stad) voor Kafka. In zijn prachtige boek "Magisches Prag" schreef A.M.Ripellino over de Malá Strana (Kleinseite) het volgende: "Auf der Kleinseite regiert die Vergangenheit. In den Kleinseitner Geschichten Jan Nerudas, die um die Mitte des vergangenen Jahrhunderts spielen, war dieses Viertel mit seinen Gärten und Adelspalästen, seinen Kirchen und den schmalen, zur Burg hinaufführenden Strässchen, in deren Pfützen sich das gelbe Licht der Laternen spiegelte, ein verschlafener Provinzwinke".

De naar Neruda genoemde "Nerudova ulice" (Nerudastraat) leidt steil omhoog naar de Praagse Burcht. Het is dankzij de fraaie patriciërshuizen één van de mooiste straten van de "Gouden stad". Toen de huizen nog geen nummers hadden, droegen zij bordjes, die de naam van het huis aangeven, b.v. "U červeného orla" (De rode adelaar), "U zeleného raka" (De groene kreeft). Neruda's zorgvuldige typeringen en rake karakteriseringen, vaak met de nodige humor en ironie, zijn sterk sociaal besef, hebben vele schrijvers toto voorbeeld gediend. Niet alleen Tsjechische auteurs als Hašek en Čapek, maar ook de bekende Chileense dichter Ricardo Eliecer Neflalí Reyes Basoalto, die de naam van de Tsjech koos als zijn pseudoniem Pablo Neruda (1904-1973).

Neruda toonde zich niet alleen een bewonderaar van het werk van de eerste belangrijke en moderne Tsjechische dichter Karel Hynek Mácha, maar evenzeer van Heinrich Heine. Hij was een vruchtbaar auteur, zoals blijkt uit zijn ongeveer 2.260 feuilletons (!) die hij voor Tsjechische kranten schreef en die in vijf banden zijn gebundeld. Voorts schreef hij 8 bundels gedichten, drama's en reisschetsen uit Frankrijk, Italië, Duitsland, Egypte, Griekenland en Constantinopol. Met aandacht volgde Neruda het politieke en culturele leven van zijn tijd en wist dit op een treffende wijze te becommentariëren. Hierdoor bracht hij de Tsjechische journalistiek op een ongekend hoog niveau. Hij schreef zonder pathos en met de nodige ironie in de geest van Heine en Tsjechov. Hij heeft de Tsjechische nationale en culturele renaissance belangrijke diensten bewezen zonder ooit in chauvinisme te vervallen. Zijn kosmpolitische oriëntatie op cultureel gebied blijkt uit zijn artikelen over figuren als Garibaldi, Victor Hugo, Heine, Potöfi en Björnson.

Nieuwe vertalingen van Neruda